Winterwonderwêreld

Illustrasie: Maja Sereda

Illustrasie: Maja Sereda

Dit is winter en in sommige dele van ons land word dit bitterkoud. Maar sneeu is steeds ongewoon in die meeste dele van die land – veral as jy dit met die Noordelike Halfrond vergelyk.

Hoekom is dit so?

In baie dele van ons land is dit koud en droog. Baie spesifieke toestande is nodig om sneeuvlokkies te vorm en daarom sneeu dit meestal net hoog in die berge.

Hoe word sneeu gevorm?

Sneeuvlokkies vorm as dit baie koud is, maar die lug vogtig is. Koue, vogtige lug beland in ’n laedruk- sisteem en word vinnig opwaarts vervoer, waar dit verder afkoel. Die vog in die lug begin dan vries en pak saam as fyn yskristalle. As die yskristalle groot genoeg is, raak dit swaar en sif af aarde toe as sneeu. In Suid-Afrika sneeu dit dus in die berge, want lugstrome neem vogtige lug vanaf die see na die hoër dele waar dit baie koud is.

In baie koue weer is die sneeuval lig en los (dit is ideaal vir wintersportsoorte soos ski). As dit warmer is, maar steeds naby aan vriespunt, pak meer yskristalle saam om groter vlokkies te vorm. Sulke sneeu is “natter”, met swaarder, groter sneeuvlokkies.

Wat is hael dan?

Sneeu kan saamgedruk word om harder ysballe te vorm. So bou ’n mens sneeumanne, en as jy al in ’n sneeubalgeveg was, sal weet ’n sneeubal kan nogal seermaak as dit jou tref!
Kyk na hierdie video wat verduidelik hoe sneeuvlokkies vorm en ook wat die verskil tussen sneeu en hael is.

Het jy geweet?

Elke sneeuvlokkie is uniek. Kyk net hierdie mooi sneeuvlokkiepatrone wat ’n mens onder ’n mikroskoop kan sien:

Speel ’n bietjie: maak jou eie sneeufles

Vir die van ons wat nie in dele bly waar ons regte sneeu kan sien nie, is dit lekker om jou eie sneeu-ornament te maak. Laat jou verbeelding gaan en dink hoe dit sal voel om in ’n regte sneeustorm te staan!

Foto: www.marthastewart.com

Benodigdhede:

  • ’n Glasfles met ’n deksel wat stewig pas
  • Gebottelde water
  • ’n Bietjie gliserien
  • Gom
  • ’n Mannetjie, boompie of enige ander plastiekornament
  • Blinkertjies (wit of silwer blinkertjies lyk die meeste na regte sneeu)

Metode:

  • Plak jou ornament stewig aan die binnekant van die deksel vas.
  • Gooi die fles amper vol water en gooi die gliserien by. Jy het net ’n klein bietjie gliserien nodig om die water ‘dikker’ te maak sodat jou blinkertjies stadiger val. Te veel gliserien kan dit egter aan die kante van die fles laat vaskleef!
  • Strooi ’n paar teelepels blinkertjies op die water en roer alles versigtig met ’n lepel.
  • Skroef nou die deksel stewig vas en keer die fles om.
  • Skud die fles – dit lyk soos ’n sneeustorm!

Deur Elizabeth Wasserman

Hoe werk getalpatrone?

’n Getalpatroon is die manier waarop ’n reeks getalle georganiseer en geskryf word. Die meeste getalpatrone word gevorm deur ’n reël wat óf gegee óf gevolg moet word.

Daar is twee soorte getalpatrone:

Numeriese patrone:
Dié patrone word gevorm deur van getalle gebruik te maak wat as terme opmekaar volg.

(*Wenk: Terme is die verskillende gedeeltes waaruit ’n getalpatroon bestaan. Elke getal in die patroon is dus ’n volgende term.)

Byvoorbeeld:
5, 12, 19, 26, 33, 40, 47, 54, ensovoorts. (7 word hier elke keer bygetel)

Meetkundige patrone: 
Patrone word gevorm deur die voorstelling van sketse wat uitgebrei word.

Byvoorbeeld:

Kom ons gaan een stappie verder

’n Getalpatroon kan óf ’n konstante verskil hê, óf ’n konstante verhouding.

Konstante verskil: ’n Getal word herhaaldelik bygetel (geplus) of afgetrek (geminus) om die volgende term te kry.
Byvoorbeeld:

Die getal 5 word elke keer bygetel om die volgende term in die patroon te kry.

Die getal 5 word elke keer bygetel om die volgende term in die patroon te kry.

Die getal 3 word elke keer afgetrek om die volgende term in die patroon te kry.

Die getal 3 word elke keer afgetrek om die volgende term in die patroon te kry.

Konstante verhouding: Daar word herhaaldelik met dieselfde getal vermenigvuldig (gemaal) of gedeel om die volgende term te kry.
Byvoorbeeld:

Vermenigvuldig herhaaldelik met 3 om die volgende term in die patroon te kry.)

Vermenigvuldig herhaaldelik met 3 om die volgende term in die patroon te kry.)

Deel herhaaldelik met 2 om die volgende term in die patroon te kry.

Deel herhaaldelik met 2 om die volgende term in die patroon te kry.

Opeenvolgende telgetalle word elke keer geplus om die volgende term in die patroon te kry. Daar is geen konstante verskil of verhouding nie!)

Opeenvolgende telgetalle word elke keer geplus om die volgende term in die patroon te kry. Daar is geen konstante verskil of verhouding nie!)

*Wenk: Daar bestaan ook patrone wat nie ’n konstante verskil of verhouding het nie.
Byvoorbeeld:

 

 

 

 

 

Laaste stap (hoera!)

Patrone word op verskeie maniere gevra en jy moet dit op al hierdie maniere kan doen:

Woordeliks
’n Patroon word gegee en jy moet in jou eie woorde beskryf wat die reël is of wat in die patroon gebeur.

Byvoorbeeld:

Vraag: Beskryf die volgende patroon in jou eie woorde: 12, 18, 24, 30, 36...
Antwoord: Die getalpatroon begin by 12 en dan word 6 elke keer bygetel om die volgende term in die ry te kry.

Vloeidiagramme
Hier gaan jy met ’n insetwaarde, ’n reël en ’n uitsetwaarde werk.

Vloeidiagramme kan op twee maniere gevra word: Daar kan of van jou verwag word om die uitsetwaarde uit te werk, of daar kan van jou verwag word om die reël vas te stel.

Byvoorbeeld:
Vraag: Bepaal al die uitsetwaardes in die volgende vloeidiagram:

(Antwoorde REGS.)

OF:

Vraag: Inset- en uitsetwaardes word gegee in die volgende vloeidiagram. Bepaal die reël wat gebruik is:

(Antwoord in MIDDEL.)

Tabelle
Tabelle sal ook twee waardes bevat. Jy moet dan vasstel wat die reël is en ook die waardes wat kort, bepaal.

Byvoorbeeld:
Vraag: Voltooi die volgende tabel: 

Voltooi patrone of brei hulle uit:
Hierdie is seker die algemeenste (en maklikste!) manier om patrone te doen. Jy stel eenvoudig die reël vas en voltooi dan die patroon of brei dit uit.

Byvoorbeeld:
Vraag: Brei die volgende patroon uit en stel dit voor as figuur 4:

Antwoord:

Jou werkkaart vir die week:

Deur Pieter Odendaal

Is suiker sleg vir jou?

suiker sleg hoezit kosgroepe voedsel

Jy weet jy moet gesond eet, en Ma kla alewig jy moenie soveel suiker eet nie. Is dit régtig so sleg vir jou?

Kos is die boustene wat jou laat groei, jou liggaam gesond hou en jou genoeg energie gee om skool toe te gaan en te speel.

Die belangrikste kosgroepe is koolhidrate, proteïene en vet. Al drie dié groepe gee jou energie en bevat ook dinge soos vesel, minerale en vitamiene wat jou liggaam gesond hou.

As ons te veel kos eet, stoor ons liggame die oortollige energie as vet. Energie word die maklikste uit koolhidrate gehaal. En jip, suiker is ’n koolhidraat.

Kyk na dié video oor die kosgroepe:

Kan jy die verskillende kossoorte op die voedselpiramiede herken?

suiker voedsel driehoek piramide kos hoezit

Is suiker sleg vir jou?
Al hoe meer mense ly deesdae aan siektes soos suikersiekte en vetsug. Dit is gewoonlik as gevolg van hul leefstyl en dieet. Kitskosse, lekkergoed en koeldrank is veral oorlaai met suiker wat tot dié siektes kan lei as jy te veel daarvan inneem.

Het alle koeldrank ewe veel suiker in?
Daar is ’n maklike manier om te kyk watse koeldrank het die hoogste suikerinhoud. Maar doen eers hierdie eksperiment om te verstaan hoe dit werk:

Benodigdhede:

  • ’n Klein plastiekbotteltjie wat dig sluit
  • ’n Groot glasbak waarin die kleiner botteltjie kan dryf
  • Water
  • Suiker

Metode:

  1. Gooi genoeg water in die groot glasbak dat die klein botteltjie daarin sal kan sink of dryf.
  2. Gooi die klein botteltjie propvol water (daar moet so min as moontlik lug tussen die prop en die water vasgevang word) en draai dit toe.
  3. Sit dit in die glasbak en kyk wat gebeur.
  4. Haal nou die botteltjie uit en gooi ’n paar lepels suiker daarin. Skud dit goed. Sit dit dan weer terug in die bak water. Wat gebeur nou?

Speel verder:
Kyk hoeveel lepels suiker nodig is om jou botteltjie net tot in die middel van die bak water te laat sink, en hoeveel nodig is om dit tot op die bodem te laat sink.

Wat beteken dit als?
Hoe meer suiker in die water opgelos is, hoe digter is die oplossing en hoe dieper sink dit in vars water.

Ons kan nou dieselfde beginsel gebruik om te kyk watter soort koeldrank die meeste suiker bevat.

Benodigdhede:

  • Verskeie soorte blikkieskoeldrank, soveel as wat jy wil. Sluit ook ’n paar dieetkoeldranke en ’n blikkie sodawater in.
  • ’n Diep bak vol water waarin die blikkies kan dryf of sink.

Metode:

  1. Gooi al die blikkies in die bak water en kyk wat gebeur. Watter blikkies sink? Watter blikkies dryf? Stem dit ooreen met die hoeveelheid koolhidrate of suiker wat op die blikkie geskryf staan?

Toets dit weer!

Daar is verskillende maniere om te sien hoeveel suiker daar in ’n blikkie koeldrank is. Die maklikste is om eenvoudig die tabel op die blikkie te lees! Maar hier is nog ’n manier om dit self te toets.

Waarskuwing: vra ’n volwassene om jou te help met hierdie eksperiment.

Benodigdhede:

  • ’n Pot
  • ’n Stoof
  • ’n Blikkie koeldrank
  • ’n Kombuisskaal

Metode:

  1. Weeg eers die leë pot en skryf die gewig neer.
  2. Gooi dan die blikkie koeldrank uit in die pot en kook dit totdat al die vog verdamp het. Wat bly agter? ’n Taai gemors van gekleurde suiker!
  3. Weeg nou weer die pot en skryf weer die gewig neer. Trek nou die leë pot se gewig van dié gewig af en siedaar: Jy het die gewig van die suiker in die koeldrank bereken.
  4. As jy wil sien presies hoeveel suiker dit is, weeg ewe veel witsuiker in ’n koppie af en kyk hoeveel suiker jy inkry elke keer wat jy ’n blikkie koeldrank drink!

deur Elizabeth Wasserman
Illustrasie: Maja Sereda, Shutterstock

Afronding

Afronding beteken om ’n getal korrek te skryf tot die naaste
5, 10, 100, 1 000, 10 000, 100 000 of 1 000 000 - hang af wat die vraag van jou vereis. Só doen jy dit:

Bv: Rond die volgende getalle af tot die naaste 5:

  • 24 = 25
  • 36 = 35
  • 118 = 120
  • 222 = 220

Bv: Rond die volgende getalle af tot die naaste 10:

  • 44 = 40
  • 356 = 360

Bv: Rond die volgende getalle af tot die naaste 100:

  • 853 = 900
  • 1249 = 1200

Bv: Rond die volgende getalle af tot die naaste 1 000:

  • 2356 = 2000
  • 15 695 = 16 000

Bv: Rond die volgende getalle af tot die naaste 10 000:

  • 14 999 = 10 000
  • 238 695 = 240 000

Bv: Rond die volgende getalle af tot die naaste 100 000:

  • 334 587 = 300 000
  • 1 563 254 = 1 600 000

Kliek op die werkkaart en laai dit af vir ekstra oefeninge!

Deur Pieter Odendaal

Breinvries! + maak jou eie roomys

breinvries hoofpyn roomys hoezit

Wie hou nou nie van roomys nie? Selfs in die winter bly dit heerlik!

Die geheim van roomysmaak is om die roomysmengsel goed te roer terwyl dit vries. In fabrieke gebruik hulle reuse masjiene hiervoor, en jy kry ook kleiner roomysmakers wat in ’n gewone kombuis pas. Lees verder om te sien hoe jy in ’n japtrap self roomys kan maak. Maar eers…

Hoekom maak roomys soms seer?
Al ooit ’n lekker hap van ’n roomys gevat en skielik ’n vreeslike hoofpyn gekry? Hierdie verskynsel word breinvries genoem en dis jou liggaam se manier om jou te waarsku om nie té vinnig koue goed te eet nie. Hoekom nie? As jy vinnig te veel roomys te vinnig eet, kan die temperatuur van jou liggaam skielik daal en dit is ongesond.

Hoe stop jy breinvries?
Dit help om jou tong teen jou verhemelte te druk, of om iets louwarm te drink. Jy kan ook deur jou mond asemhaal en die warm lug deur jou neus uitblaas. Al dié metodes maak jou verhemelte warm en dis waar die senuwees sit wat die pynlike boodskap na jou brein gestuur het.

Slimkop-feit:
Die wetenskaplike naam vir breinvries is sphenopalatine ganglioneuralgia. Kyk of jy dit kan uitspreek sonder om ’n hoofpyn te kry!

Tuisgemaakte roomys-in-’n-sak
Wie sê jy het ’n spesiale masjien nodig om roomys te maak? Volg dié maklike metode om jou eie roomys binne vyf minute te maak!

Benodigdhede:

  • Twee plastieksakke wat dig sluit (zip lock-sakke): ’n groot sak en ’n kleiner een wat binne-in pas.
  • Twee ysblokkiehouers vol ysblokkies
  • ’n Potjie
  • ’n Halwe koppie room
  • ’n Halwe koppie melk
  • ’n Paar teelepels suiker na smaak (3 of 4 is genoeg vir die meeste mense)
  • ’n Paar druppels vanieljegeursel
  • Twee eetlepels growwesout

Metode:

  1. Meng die melk, room, suiker en geursel in die potjie en roer dit op ’n warm stoofplaat totdat die suiker heeltemal opgelos is.
  2. Laat dit heeltemal afkoel. Jy kan dit selfs vir ’n rukkie in die yskas los om seker te maak dit is lekker koud.
  3. Gooi die afgekoelde mengsel in die kleinste plastieksakkie en seël dit deeglik.
  4. Gooi die helfte van die ysblokkies en growwesout in die groot plastieksak en skud dit goed.
  5. Sit die klein plastieksakkie met jou roomysmengsel in die groot sak met die ys en bedek dit heeltemal met die res van die ys. Strooi die laaste lepel growwesout oor die ys en seël die groot sak.
  6. Skud die hele spul vir 5 minute! Dis belangrik om dit lank genoeg en deeglik genoeg te skud. Jy kan die sakke met ’n handdoek vashou om te keer dat jou hande seer word van die koue.
  7. Maak die sakke oop en smul!

Slimkop-vraag:
Hoekom moet jy sout by die ysblokkies gooi?

Antwoord: Sout verlaag die vriespunt van water. Die sout keer dus dat die ysblokkies smelt en hou die hele spul koud terwyl jy dit skud.

deur Elizabeth Wasserman
Illustrasie: Maja Sereda

Groter as, kleiner as, of gelyk aan?

Dit klink dalk maklik om te bepaal of een getal groter of kleiner as ’n ander getal is – 8 is mos groter as 2! Maar dit raak al moeiliker hoe groter die getalle word. Gelukkig is daar ’n maklike manier om dit uit te pluis...

Plekwaarde
’n Syfer se plekwaarde in ’n getal kan jou help bepaal of die volledige getal groter, kleiner of gelyk aan ’n ander getal is.

Maar wat is plekwaardes? Die waarde van elke syfer in ’n getal word bepaal deur die posisie van daardie syfer. Dié posisie is die syfer se plekwaarde en sê vir ons presies hoeveel in daardie groep is.

plekwaarde honderde duisende tiene ene hoezit

Maklik, né! Ons kan dit in ’n tabel ook voorstel:

tienduisende duisende honderde tiene ene hoezit

Uitgebreide notasie is ook ’n handige manier om plekwaardes te bepaal. Uitgebreide notasie is eenvoudig: Jy breek die getal op in die dele waaruit hy bestaan en skryf dit uit. Só lyk die bogenoemde getalle se uitgebreide notasie:

4 673      = 4000+600+70+3
11 587   = 10 000+1000+500+80+7
30 691   = 30 000+900+60+1
55 264   = 50 000+5000+200+60+4

Groter as, kleiner as, en gelyk aan (>, <, en =)
Wanneer jy moet bepaal of getalle groter as, kleiner as, of gelyk aan mekaar is, dui jy dit met die volgende simbole aan:

Groter as:            >
Kleiner as:           <
Gelyk aan:           =
*Wenk: die oop kant van die simbool wys altyd na die grootste getal toe.

Soms is die antwoord duidelik, maar ander kere moet jy mooi dink – dán is plekwaardes veral handig. Begin altyd deur die hoogste plekwaardes met mekaar te vergelyk en beweeg dan aan na die volgende syfers. Hou aan om dit te doen tot jy ’n syfer met ’n hoër plekwaarde kry.

Bv: 
1.    Vul in: < , > of =
5 696 ____ 5 969
Antwoord:          5 696 < 5 969
Hoewel die getalle baie dieselfde lyk en ’n eerste plekwaarde van 5000 het, kom die verskil by die honderde in: 5 696 het ’n waarde van 600 en 5 969 ’n waarde van 900.

2.    Vul in: < , > of =
6 922 ___ 6919
Antwoord:          6 922 > 6 919
Die waardeverskil kom in dié geval by die tiene in.

3.    Vul in: < , > of =
699 ___ 695 + 4
(Wenk: Kry eers die antwoord van die som wat gegee is, en maak dan jou gevolgtrekking.)
Antwoord:          695 + 4 = 699
Dit wil sê 699 = 695 + 4

Klik op die prentjie hier regs vir nog wiskunde oefeninge!

deur Pieter Odendaal

Tyd & Tydsones

Hoe sê ons hoe laat dit is? Daar is verskillende maniere...

tyd tydsones hoezit hoe lees ons tyd
Sonwyser

In die ou dae was die son die enigste “horlosie”. Sonskyn het die dag in twee dele verdeel: nag en dag. Om die dag verder op te deel, het die oermense gekyk waar die son is. As die son reg bo hul koppe was, was dit 12uur die middag. Só het hulle die dag in oggend en middag opgedeel.

Soos ons besiger geraak het, het dit meer belangrik geword om presies te kan sê hoe laat dit is. Die dag is in 24 gelyke tydperke opgedeel, wat ure genoem word. Middernag is die beginpunt van ’n splinternuwe dag. Om tyd nog fyner te meet, is elke uur in 60 minute opgedeel en elke minuut in 60 sekondes.

Vandag se tyd
Deesdae het ons twee soorte horlosies: Die ronde een met wysers, en elektroniese horlosies wat die tyd in syfers aandui.

analoog digitaal horlosies tyd hoezit

Analooghorlosies
Hierdie soort horlosie is rond, met die getalle 1-12 al om die rand geskryf. Dit het ’n kort wyser wat ure aandui en ’n langer wyser wat minute aandui. Sommige horlosies het ook ’n sekondewyser, die vinnigste van die drie.

Omdat daar 24 uur in elke dag is, moet die uurwyser twee maal in die rondte gaan per dag. Dus moet ons onderskei tussen, byvoorbeeld, 3uur die middag en 3uur die oggend. As jy dit skryf, is die afkortings ‘nm’ (namiddag, of pm in Engels) en ‘vm’ (voormiddag, of am in Engels).

Elke getal is só gespasieer dat daar vyf minute tussenin val – soms word dit met kolle of strepies aangedui. Wanneer die minuutwyser dus een keer in die rondte was, is ’n uur verby.

Digitale horlosies
Om die nm/vm-deurmekaarspul te vermy, dui sommige digitale horlosies al 24 uur aan. Middernag is 0:00 en vanaf 12uur die middag tel die horlosie eenvoudig verder: 1uur is 13:00, 2uur is 14:00, ensovoorts. Só weet jy dan altyd of dit oggend of middag is. Die tabel hieronder dui al die ure in ’n dag op die digitale én nm/vm-manier aan:

digitale analoog tyd hoezit

Deesdae wys rekenaars en selfone gewoonlik vir ons die tyd op die digitale manier en baie lande, soos Frankryk, gebruik slegs digitale tyd vir treinroosters.

Wat dink jy?
Het ons albei dié horlosies en tyd-skryfstyle nog nodig?

Klik op die prentjie om die groter weergawe af te laai en uit te druk!

Klik op die prentjie om die groter weergawe af te laai en uit te druk!

Tydsones
Die aarde is mos rond en die son skyn net aan een kant van die aardbol op ’n spesifieke tyd. Wanneer dit lig is hier by ons, is dit donker in die lande aan die ander kant van die aarde, soos byvoorbeeld Kanada in die weste en Japan in die ooste.

Daarom verskil tyd van land tot land, afhangend van hoe ver oos of wes dit lê.

Illustrasie: http://www.statsagogo.com/timezone/timezone16.gif

Illustrasie: http://www.statsagogo.com/timezone/timezone16.gif

Greenwichtyd of GT (Greenwich Mean Time of GMT in Engels) is ’n denkbeeldige lyn wat deur Greenwich, ’n dorpie in Engeland, strek van noord na suid. Dit dien as die nulpunt vir tydsones, want as ’n mens die aarde sou oopvou soos op die kaart hieronder, is dit in die middel. Dit word deur die blou pyl aangedui - regs daarvan is die ooste, en links daarvan is die weste. Vir elke lyn verder oos of wes van die GT-lyn, tel ons ’n uur by of trek ’n uur af, soos op die kaart aangedui:

Slimkop-vraag:
As GT-tyd 08:00 is, hoe laat is dit dan in Suid-Afrika(GT+2)?
Antwoord: Dis dan 10:00. Suid-Afrikaanse tyd is altyd 2 uur voor GT.

Dagligbesparing
Om alles nog méér ingewikkeld te maak, stel lande wat ver van die ewenaar lê hul horlosies in die somer een uur vorentoe.

Hoekom? Want naby die ewenaar is die dag en nag ewe lank, somer of winter. Maar in lande ver van die ewenaar is daar baie daglig in die somer en min in die winter. Om te keer dat hulle nie te veel daglig mis nie, stel hierdie lande hul horlosies op ’n spesifieke dag, aan die begin van die somer, ’n uur vorentoe sodat hulle vroeër moet opstaan, saam met die son!

Wanneer die herfs begin, stel hulle hul horlosies dan weer ’n uur terug.

deur Elizabeth Wasserman
Illustrasies: Maja Sereda, Shutterstock

dagligbesparing daglig hoezit tyd tydsones

Jou heelgetal-kitsgids

Wiskundige woorde soos “priemgetal” klink dalk Grieks, maar dis eintlik baie maklik! Ons verduidelik die verskille tussen priemgetalle- en faktore, saamgestelde getalle- en faktore, en ewe- en onewe getalle. Dié getalle is almal heelgetalle (getalle sonder breuke).

Wat is ’n priemgetal?
’n Priemgetal is ’n getal wat slegs twee faktore het - dit wil sê ’n getal waarin slegs 1 en die getal self kan deel.

Kyk na die voorbeeld van ’n tabel met die nommers 1-100. Die gekleurde blokkies dui priemgetalle aan.

priemgetalle wiskunde hoezit tabel faktore

Wat is ’n saamgestelde getal?
Saamgestelde getalle is al die getalle wat nie in blou gemerk is nie. Hierdie getalle het meer as twee faktore, byvoorbeeld:

saamgestelde getal wiskunde priem hoezit

Onthou: Faktore is al die getalle wat in ’n sekere getal in kan deel. 4 se faktore is dus 1, 2 en 4. Soos jy kan sien, het 4, 6, 12 en 14 almal meer as twee faktore.

Slimkop-vraag: Is 1 dan ’n priemgetal of ’n saamgestelde getal?
Die getal 1 word nie geklassifiseer onder enige van dié twee nie, want dit het slegs een faktor: die getal self. Dit wil sê 1 is nie ’n priemgetal óf ’n saamgestelde getal nie.

Wat is priemfaktore?
Priemfaktore is priemgetalle wat ook die faktore van ’n sekere getal is.
byvoorbeeld:

priemfaktore hoezit wiskunde

Kan jy die priemgetalle hierbo raaksien? 2, 3 en 5 is priemgetalle, maar hulle is ook faktore van 20 of 36. Dus is hulle priemfaktore.

Wat is ’n saamgestelde faktor?
Saamgestelde faktore is saamgestelde getalle wat ook die faktore van ’n sekere getal is.
Byvoorbeeld:

saamgestelde faktore hoezit wiskunde

Al die getalle in pienk is saamgestelde getalle, maar ook faktore van 20 of 36. Dus is hulle saamgestelde faktore.

Wat is ewe- en onewe getalle?
’n Ewe getal is enige getal wat deur 2 kan deel sonder dat daar ’n reswaarde (’n breukdeel) is. 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16 en 20 is almal voorbeelde van ewe getalle.

’n Onewe getal is al die ander getalle – dié wat ’n reswaarde het as jy dit deur 2 deel. 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17 en 19 is almal voorbeelde van onewe getalle.

Hier word al die ewe getalle van 1-100 in blou voorgestel en al die onewe getalle in groen.

ewe onewe getalle wiskunde hoezit

Kort jy nog oefening? Laai ons groter weergawe werkkaart af en doen die oefeninge!

deur Pieter Odendaal

Waar kom ons water vandaan?

water.jpg

Vars water is een van die belangrikste menslike behoeftes. Maar hoe werk water? Waar kom reën vandaan en waar gaan die water heen as ons dit gebruik het?

Die watersiklus
Soos die son die aarde bak, verdamp water van die aarde se oppervlak. Dis omdat die son se energie oorgedra word aan die water en die watermolekules so warm word dat dit losbreek en waterdamp vorm. Water verdamp meestal van die oseane, want die see bedek ongeveer 70% van die aarde se oppervlak. Die waterdamp styg dan op tot hoog in die lug, waar dit weer afkoel. Dan kondenseer dit en vorm wolke. Hoe meer vog in die lug opstyg, hoe donkerder word die wolke. As die druppeltjies aanhou om saam te pak, word dit mettertyd so swaar dat dit as druppels terugval aarde toe – en dit reën! Riviere neem dan weer water van die binneland na die see en die proses begin van voor af.

Wees water-wys
Soos die bevolking groei, het ons meer water nodig. Droogte en besoedeling bedreig egter ons waterbronne. Water is een van ons belangrikste hulpbronne en ons moet dit bewaar. Moet dus nooit water mors nie!

wolk bottel eksperiment hoezit

Eksperiment: maak ’n wolk in ’n bottel

Benodigdhede:

  • ’n Halwe koppie kookwater
  • ’n Hittebestande glasbottel met ’n dun nek
  • ’n Oondhandskoen
  • ’n Groot ysblokkie

Metode:

  1. Gooi die kookwaterin die bottel. Gebruik die oondhandskoen om die warm bottel te hanteer en wees versigtig om nie te brand nie.
  2. Sit die ysblokkie in die opening van die bottel. Kyk wat gebeur!

Hoe werk dit?
Die kookwater is so warm dat van die watermolekules in die lug opstyg as stoom. Die ysblokkie koel dit af en die druppels in die stoom kondenseer en pak saam om ’n “wolk” te vorm.

Kom ons speel verder:

Eksperiment: Maak reën in die kombuis

Benodigdhede:

  • Kookwater
  • ’n Fles met ’n wye nek
  • ’n Blikbord of ’n potdeksel
  • Oondhandskoene
  • ’n Handvol ysblokkies

Metode:

  1. Gooi die kookwater in die fles. Gebruik die oondhandskoene sodat jy nie brand nie.
  2. Sit die ysblokkies in die bord of deksel en sit dit op die fles se opening.
  3. Wag ’n paar minute en kyk wat gebeur.
hoezit eksperiment maak reen

Hoe werk dit?
Die stoom van die kookwater kondenseer teen die koue metaal van die deksel of bord en pak saam om druppels te vorm. Hoe groter die druppels word, hoe swaarder word hulle. As die druppels vet genoeg is, val dit terug in die fles, nes reëndruppels uit die wolke terugval na die aarde toe!

deur Elizabeth Wasserman
Illustrasies: Shutterstock, http://www.education.com/