Bou jou eie muskietvanger

Al ooit gewonder hoekom party mense meer deur muskiete gebyt word as ander? Smaak hulle dalk lekkerder? En hoe vind ’n muskiet jou in die donkerte?

muskiete hoezit muskietvanger

Miskien is jy een van daai gelukkige mense wat byna nooit ’n muskietbyt het nie. Of dalk is jy een van dié wat gereeld lyk of hulle deur ’n swerm bye geloop het.

Dit is waar dat sommige mense meer deur muskiete gebyt word as ander. Daar is wetenskaplike redes daarvoor: Muskiete spoor hul prooi op deur hitte en beweging waar te neem, of deur chemikalieë te ‘ruik’ wat deur die bakterieë op jou vel afgeskei word. Maar die belangrikste lokaas vir muskiete is koolsuurgas (ook bekend as koolstofdioksied of CO2).

Hoekom koolsuurgas?
Ons gebruik suurstof in die lug wat ons inasem om energie uit kos te verkry. Hierdie prosesse stel koolsuurgas as ’n afvalproduk vry wanneer ons uitasem. Muskiete bestaan al 170 miljoen jaar en het deur die eeue heen geleer om koolsuurgas met kos te assosieer. Mense kan nie koolsuurgas ruik nie, maar vir ’n muskiet is dit ’n aanloklike geur. Muskiete kan só hul prooi tot 50m ver opspoor, selfs in pikdonkerte.

Asem party mense dan meer koolsuurgas uit as ander?
Ja. Dit hang af hoe groot jy is (grootmense word in die algemeen meer deur muskiete gebyt as kinders) en ook hoe aktief jy is. As jy byvoorbeeld rondhardloop, haal jy vinniger asem en skei jy meer koolsuurgas uit. Party mense proe ook net lekkerder vir muskiete, weens die verskille in die bakterieë wat op ons velle woon!

Foto: http://www.wikihow.com

Foto: http://www.wikihow.com

Bou dit self: ’n Muskietwip wat werk!
Benodigdhede:

  • ’n Leë plastiekbottel (’n 2liter-koeldrankbottel werk goed)
  • ’n Skerp mes of skêr
  • Kleeflint of maskeerband
  • ’n Halwe koppie bruinsuiker
  • ’n Halwe koppie water
  • ’n Stoof en ’n potjie
  • ’n Pakkie brouersgis

Hoe gemaak?

  1. Sny die boonste derde van die plastiekbottel af.
  2. Gooi die water en die bruinsuiker in die potjie op die stoof en kook dit totdat alles opgelos is.
  3. Laat dit afkoel sodat ’n dik, bruin stroop vorm.
  4. Gooi dit in die onderste helfte van die bottel en strooi omtrent die helfte van die brouersgis daaroor. Die gis moet los bo-op die suikerstroop lê.
  5. Keer nou die boonste deel van die bottel om en druk dit in die onderste deel vas, sodat die bek na onder wys. Plak dit vas met kleeflint of maskeerband.

Hoe werk dit?
Die gis fermenteer die suiker wat in die water is en koolsuurgas word vrygestel. Die muskiete ruik dit, dink dit is kos, en vlieg by die bottel se nek in. So word hulle gevang!

Wenke:

  • Volg die aanwysings noukeurig. Witsuiker werk byvoorbeeld nie so goed soos bruinsuiker nie.
  • As daar baie muskiete rondvlieg, mag dit dalk nodig wees om ’n paar van hierdie muskietwippe in die huis te sit.
  • Maak die wip skoon as daar te veel muskiete in is en vervang die suiker- en gismengsel minstens elke twee weke.

deur Elizabeth Wasserman
Foto: Shutterstock

Ons beste vriende

honde mense verhouding vriende hoezit

Flaffie sit seker langs jou en wag geduldig dat jy sy bal gooi terwyl jy hierdie lees. Maar hoe het dit gebeur dat honde en mense so goed oor die weg kom?

Vandag se honde is die afstammelinge van gryswolwe, maar die ontwikkeling van wolf tot hond het al 30,000 jaar gelede begin.

Wetenskaplikes reken die spesiale band tussen mense en honde het begin toe gryswolwe kos gaan aas het op die vullishope naby mense se grotte en skuilings. Dit het voordeel ingehou vir mens en dier: Die wolwe het makliker kos gekry en hulle het mense gewaarsku as ander roofdiere naderkom. Die mense het gou geleer om bene en kos vir die wolwe te los om hulle nog nader te lok.

Mettertyd het die wolwe al hoe makker geword. Die oer-honde het wag gehou en kon die mense help met spoorsny en jag, terwyl hulle kos en skuiling by die mense gekry het.

Slimkop-feit: Oor die eeue heen het mense honde vir spesifieke redes begin teel en verskeie soorte honde het ontwikkel: jaghonde, waghonde, skoothonde en nog meer!

Hoekom kom honde en mense so goed oor die weg?
Honde, anders as byvoorbeeld katte en marmotte, was sosiale diere selfs toe hulle nog wild was. Wolwe leef in troppe, volgens ’n streng rangorde. Hulle help mekaar en is afhanklik van mekaar. Honde se behoefte aan geselskap en aanvaarding is dus diep gewortel.

Dit is belangrik vir jou hond om te voel hy is deel van die familie en om dit reg te kry, het honde geleer om mense te verstaan. Hulle kan ons buie instinktief aanvoel en hulle het geleer om ons liggaamstaal en stemtoon te interpreteer.

Honde het ’n diep behoefte aan liefde. Hoewel hulle hou van ander honde se geselskap, is mense hul beste vriende.

honde diere troeteldiere mens verhouding hoezit

Honde as terapie
Vandag reken sielkundiges dat die band tussen mense en honde so sterk is dat dit die chemiese boodskappe in ons breine beïnvloed. Studies het bewys dat sekere hormone, byvoorbeeld oksitosien, afgeskei word in beide mense en honde se breine wanneer honde en hul eienaars diep in mekaar se oë kyk. (Lees meer hieroor)

Die gevolg daarvan? Honde laat ons beter voel!

Oor die afgelope dekades het navorsing ook bewys dat dié mense wat honde het, gelukkiger is. Dink maar net hoe lekker dit is om tuis te kom en te sien hoe bly jou hond is om jou terug te hê!

Honde is ook goed vir ons gesondheid. Vandag is daar verskeie programme wat honde in ouetehuise en hospitale gebruik om siek mense op te beur. Kyk na hierdie oulike video daaroor:

Hoera vir honde!

deur Elizabeth Wasserman
Foto's: Shutterstock

Hardwerkende wurms

erdwurms grond terrarium eksperiment hoezit

Ons weet dat erdwurms grond meer vrugbaar maak. Maar hoe werk dit? Kom ons bou ’n terrarium en vind uit!

Wat is ’n terrarium?
’n Terrarium is ’n klein ‘wêreld-in-’n-bottel’. Dis amper soos ’n akwarium, maar vir plante, insekte en ander gediertes wat op land lewe. As jy ’n terrarium reg bou, funksioneer dit soos ’n klein ekosisteem.

Bou jou eie wurm-terrarium
Benodigdhede:

  • ’n Leë 2liter-koeldrankbottel van plastiek
  • ’n Piering
  • Sagte grond - skep dit sommer uit die tuin, maar verwyder enige stokkies en klippies.
  • Skoon sand
  • ’n Bietjie water
  • ’n Papierservet
  • ’n Rubberrekkie of ’n stukkie tou
  • ’n Opgeskeurde slaaiblaar of ’n paar aartappelskille.
  • ’n Paar erdwurms*

*Waar kry jy erdwurms? Soek hulle in die tuin in sagte, klam grond. Na ’n harde reënbui sal jy hulle ook op plaveisel of sement vind, want die erdwurms kruip dikwels uit die grond as dit te nat is. Jy kan ook gaan kyk by ’n hengelwinkel.

Metode:

  1. Sny die bottel middeldeur en gooi die boonste deel in ’n herwinningsdrom.
  2. Steek ’n paar gate in die bodem van die onderste helfte, sodat water daardeur kan dreineer.
  3. Sit die halwe bottel in die piering.
  4. Gooi om die beurt grond en sand in die bottel, sodat dit duidelike lae vorm.
  5. Gooi ’n bietjie water bo-oor alles - net genoeg om die grond en sand klam te maak.
  6. Sit die wurms bo-op neer en dan die slaaiblare of aartappelskille bo-op hulle.
  7. Maak die bokant van jou terrarium toe met die papierservet en gebruik die rekkie of tou om dit vas te bind.
  8. Plaas nou jou terrarium vir ’n paar dae in ’n donker kamer of kas en kyk wat gebeur.

Wat sien jy?
Kyk waar is die aartappelskille nou, en kyk of die grond en sand nog in netjiese lae lê.

Wat het die erdwurms gedoen?
Erdwurms is die natuur se eie tuiniers. Hulle hou die grond gesond deur organiese afval soos blare (en jou aartappelskille) onder die grond in te sleep en dit daar te eet. Hul mis, wat jy dalk as swart korreltjies teen die rand van jou terrarium kan sien, is uitstekende bemesting. Hulle hou die grond los deur dit om te dolwe en hul tonneltjies maak dit makliker vir plantwortels om goed te groei - kyk hoe het hulle die terrarium se grond en sand deurmekaargekrap!

*Onthou om jou erdwurms terug te sit in die tuin as jy klaar jou terrarium bestudeer het.

Hoekom kruip erdwurms uit die grond uit as dit gereën het?
Antwoord: Voorheen het ons geglo dis omdat hulle nie kan asemhaal in die digte, nat grond nie. Maar intussen is ander erdwurmspesies gevind wat goed onder nat grond kan asemhaal. ’n Ander teorie is dat erdwurms nie graag bo-gronds kom nie omdat hulle maklik uitdroog, maar vinniger bo die grond na nuwe plekke met meer kos kan beweeg. Dus gebruik hulle dalk hul kans om bo die grond te beweeg wanneer dit nat is.

Kyk na hierdie oulike video oor erdwurms:

deur Elizabeth Wasserman
Foto: Shutterstock

Diere idiome en wat dit beteken

Diere is dikwels die onderwerp van interessante idiome. Jy kan byvoorbeeld lyk soos ‘n kat wat room gesteel het, of na iets wat die kat ingedra het! Hier is nog ’n paar Afrikaanse sêgoed. Ons het ook ses plakkate gemaak vir jou. Klik op elkeen om die groter weergawe af te laai en uit te druk.

Elke haan is baas op sy eie mishoop
Betekenis: Elkeen voel soos die baas op sy eie gebied.
Engels: Every cock crows on his own dunghill.

’n Halwe eier is beter as ’n leë dop.
Betekenis: Iets is beter as niks.
Engels: Better small fish than an empty dish / Half a loaf is better than no bread at all.

So arm soos ’n kerkmuis.
Betekenis: Hy of sy is baie arm. ’n Kerkmuis is so arm dat dit nie kos het nie want daar is nie ’n spens met eetware in die kerk nie.
Engels: As poor as a church mouse.

Jou oor ’n dooie rot verheug.
Betekenis: Jou oor ’n nietige ding verheug.
Engels: Find a mare's nest.

Trou is nie perdekoop nie.
Betekenis: Trou is ’n ernstige saak.
Engels: There goes more to marriage than four bare legs in a bed.

Moenie ’n gegewe perd in die bek kyk nie.
Betekenis: Moenie ’n geskenk kritiseer nie. Die ouderdom van ’n perd kan geskat word aan die toestand van sy tande, en ’n geskenk behoort dus sonder nadere ondersoek aanvaar te word.
Engels: One must not look a gift-horse in the mouth.

Wanneer perde horings kry.
Betekenis: Nooit nie.
Engels: When pigs fly.

’n Voeltjie hoor fluit.
Betekenis: Iemand iets hoor sê
Engels: Hear it rumoured / Have it from a little bird.

Van ’n vlooi ’n olifant maak.
Betekenis: Baie oordryf
Engels: Make a mountain (out) of a mole-hill.

Een voël in die hand is beter as tien in die lug.
Betekenis: Wat jy het is beter as wat jy wil hê.
Engels: A bird in the hand is worth two in the bush.

Van ’n padda vere probeer pluk.
Betekenis: Die onmoontlike probeer doen.
Engels: Try to make a silk purse out of a sow's ear.

By ’n meisie vlerk sleep.
Betekenis: Na ’n meisie vry. Na aanleiding van die gewoonte van voëls wat ’n vlerk op die grond laat sleep tydens hofmakery.
Engels: Pay court to a girl.

Met ander man se vere pronk.
Betekenis: Met iets pronk wat aan ’n ander behoort.
Engels: Strut about in borrowed plumes.

Soos ’n uil op ’n kluit.
Betekenis: Verlore en verleë. Uile sit nie noodwendig op ’n kluit of miershoop nie, maar baie dikwels alleen; vandaar die vergelyking.
Engels: All forlorn.

’n Uiltjie knip
Betekenis: ’n Rukkie slaap.
Engels: Take a nap.

Dis net die oortjies van die seekoei.
Betekenis: Dit is ’n teken van iets baie groter of erger.
Engels: It is only the tip of the iceberg.

So parmantig soos ’n kalkoenmannetjie.
Betekenis: Oordrewe parmantig.
Engels: As cheeky as a cock-sparrow.

Kerm soos ’n kat oor ’n derm.
Betekenis: Oor niks neul.
Engels: Whine / Wail / Moan

Dis nie die koei wat die hardste bulk wat die meeste melk gee nie.
Betekenis: Dis nie die grootprater wat die meeste doen nie.
Engels: The greatest talkers are always the least doers.

’n Vlieënde kraai het altyd iets.
Betekenis: Iemand wat baie rondgaan, vind altyd iets uit of kry iets in sy voordeel.
Engels: Jackals never go empty. 

Die muggie uitsif, maar die kameel insluk.
Betekenis: ’n Klein foutjie veroordeel, maar self ’n groot sonde skaamteloos begaan.
Engels: Strain at a gnat and swallow a camel.

So rats soos ’n bobbejaan.
Betekenis: Baie rats.
Engels: Very nimble.

As die vlooie byt, moet ’n mens krap
Betekenis: Gesê as ’n mens nie anders kan as om iets te doen nie.
Engels: Needs must when the devil drives.

Die bul by die horings pak.
Betekenis: Dadelik met ’n moeilike taak begin.
Engels: Take the bull by the horns.

Tussen die bye, maar nog nie by die koek nie.
Betekenis: Byna, maar nog nie heeltemal nie.
Engels: So near and yet so far. / Almost but not quite. 

Zoeloe
Klik hier vir ’n paar prettige Zoeloe diere-idiome!

deur Alex J Coyne
Bronne: thezulukingdom.com, Spreekwoorde en waar hulle vandaan kom - Anton Prinsloo (Pharos)
Grafika: Martie Swart
Illustrasies: Shutterstock                                                                               

hoe skoon is honde se monde?

Honde borsel nie elke dag hul tande soos mense nie en hondetandartse is so skaars soos hoendertande. Boonop eet honde die snaaksste goed: jou tekkies, bene wat vir weke begrawe was en wie weet wat nog alles.

Hoe hou honde dan hul monde skoon?
Honde ‘vlos’ as hulle bene, of van die spesiale vlosstokkies wat mens in winkels te koop kry, kou. Dit skraap hul tande skoon. Boonop het honde se spoeg, net soos mense s’n, antibakteriële stowwe in wat keer dat kieme nie die oorhand kry nie. En onthou, honde eet ook nie suiker nie - soetgoed dra by tot tandbederf in mense, want kieme is mal oor suiker!

Dit is goed om jou hond se tande gereeld te borsel met spesiale hondetandepasta en –borsels, maar mens kry dit gewoonlik net reg as jy jou hond van kleins af gewoond gemaak het daaraan.

Is ’n hond se byt gevaarliker as ’n mens s’n?
Alhoewel honde se mondhigiëne nie so goed is soos mense s’n nie, is hondbyte nogtans minder geneig om infeksie te kry as mensbyte. Hoekom is dit so?

Mense se monde huisves ’n groot verskeidenheid kieme, selfs al borsel hulle hul tande gereeld. Boonop is menstande stomper en kneus dit dus meer. Kieme floreer in kneusings, want die swelling verminder bloedvloei en die natuurlike vermoë van jou liggaam om infeksie te beveg. Wanneer bakterieë in vel en sagte weefsel onder die vel beland, soos wat met ’n slegte byt gebeur, groei dit heerlik in die gekneusde weefsel en veroorsaak infeksie.

Hondebyte kan ook infeksie veroorsaak, gewoonlik as gevolg van bakterieë wat op mense se vel leef. Natuurlik kan kieme vanaf die hond se mond ook oorgedra word en soms kan dit baie gevaarlik wees.

Wat jou ook al byt, ’n hond of ’n mens of enige ander dierasie, behoort jy ’n dokter te gaan sien as jou vel stukkend gebyt is.

Noodhulp as jy gebyt word
Laat die wond eers ’n bietjie bloei, sodat die bloed waarmee die tande in aanraking was goed uitspoel. Spoel die wond dan baie deeglik uit met lopende water en was dit goed met seep. As dit baie bloei, druk daarop met ’n skoon, droë lap totdat die bloeding stop. Bedek die wond met ’n skoon, droë verband.

Het jy geweet?
Dokters vermy dit om steke in bytwonde te sit. So ’n wond moet eerder goed dreineer, want dit voorkom infeksie. Soms (maar nie altyd nie) is antibiotika nodig om infeksie te voorkom of om dit te behandel. Tetanus, ook bekend as klem-in-die-kaak, is een van die gevaarliker siektes wat deur byte of diep krappe oorgedra kan word. Indien jy nie onlangs ’n tetanus-inspuiting gehad het nie, is dit ook ’n goeie plan om weer een te kry as jy gebyt is.

En wat dan van hondsdolheid?
Hondsdolheid is ’n dodelike siekte wat deur die byt van verskeie diere, nie net honde nie, oorgedra kan word. Honde wat gereeld inentings kry, is immuun daarteen en kan die siekte nie kry of oordra nie. Indien jy egter deur ’n hond aangeval word, en veral as jy nie weet of daardie hond ingeënt is nie, is dit baie belangrik om dadelik jou dokter daarvan te sê. Hondsdolheid kan voorkom word as jy dadelik die regte behandeling ontvang.

deur Elizabeth Wasserman
Foto's: Shutterstock

Afrikaanse Woordsoorte

Hoeveel weet jy van die woorde wat jy elke dag skryf of praat? Daar is ’n spul verskillende woordsoorte… Klik op elkeen om die groter weergawe af te laai en uit te druk.

deur Alex J Coyne en Martie Swart

Maak ’n spioenpen!

spioenpen pen onsigbare ink eksperiment hoezit

Wil jy graag jou woorde wegsteek vir nuuskierige agies? Maak vir jouself ’n pen wat skryf met onsigbare ink en bewaar jou kosbare geheime!

Benodigdhede

Om te skryf:

  • Suurlemoensap. Jy kan ’n paar vars suurlemoene uitdruk, of gebottelde sap gebruik.
  • ’n Ou Koki (met ’n punt van vilt). ’n Ligte kleur werk beter.
  • ’n Stompbek-tangetjie.
  • ’n Bak met louwarm water.
  • Handdoekrol.
  • Papier op op te skryf. Wit papier werk die beste.
  • ’n Koevert om jou brief in te bêre.

Om te lees:

  • ’n Hittebron soos ’n strykyster, ’n oop gloeilamp, ’n warm haardroër of ’n warm oond.

Hoe gemaak?

Bou die pen:

  1. Haal die Koki versigtig uitmekaar. Gewoonlik kan jy die agterste doppie aftrek (gebruik die tang) en dan kan jy die viltsilinder aan die binnekant uitskud of uittrek.
  2. Gebruik die bak louwarm water om al die ou ink deeglik uit die vilt te was. Was ook die punt van die pen. Druk soveel water as moontlik uit en klad dit droog met die handdoekrol.
  3. Week nou die viltsilinder in die suurlemoensap. Dit is belangrik om soveel as moontlik daarvan te laat absorbeer!
  4. Sit die pen weer aanmekaar.
  5. Siedaar – jy het nou ’n pen wat met suurlemoensap skryf. Dit is kleurloos en dus onsigbaar.

Skryf die brief:

  1. Gebruik jou nuwe pen om jou onsigbare boodskap op ’n vel papier te skryf. Laat dit droog word, vou dit toe en sit dit in die koevert.
  2. Stuur jou geheime brief aan jou maat, maar maak seker dat hy of sy weet hoe om die boodskap weer leesbaar te maak.

Hoe om die brief te lees:

Stryk die papier met ’n warm strykyster. Jy kan ook die papier teen ’n brandende gloeilamp hou, of dit in ’n warm oond sit vir ’n paar minute. ’n Warm haardroër kan ook werk.

Foto: http://www.totalgirl.com.au

Foto: http://www.totalgirl.com.au

Die letters verskyn en die boodskap is nie meer ’n geheim nie!

Hoe werk dit?

Suurlemoensap is ’n suur en dit reageer met die vesel van die papier en verswak dit. Wanneer die papier verhit word, verkleur die dele wat aan die suurlemoensap blootgestel is en raak vinnig donkerder, sodat die letters verskyn.

Speel nog verder:

  • As jy dalk nie suurlemoensap het nie, probeer wit asyn.
  • As jy dalk ultraviolet-ink en ’n ultravioletlig in die hande kan kry, kan jy vir jouself ’n wonderlike spioenpen bou. Kyk hier hoe om dit te doen: 

’n Ander manier om onsigbare boodskappe te skryf, is om met wit vetkryt op wit papier te skryf. Jou maat kan dan bo-oor die papier verf met flou ink of waterverf en die dele wat met wit vetkryt bedek was, sal sigbaar word.

Nou moet jy net ’n geheim vind wat jy met net een persoon wil deel!

deur Elizabeth Wasserman
Illustrasie: Maja Sereda

die reuk van boeke...

reuk boeke hoezit

Wie hou nie daarvan om met ’n lekker boek op te krul nie? Dit is nie net die stories en die prentjies wat ’n boek so spesiaal maak nie. Boeke is maklik om rond te dra, dit het nie batterye of elektrisiteit nodig om te werk nie en boonop ruik dit lekker!

Die reuk van boeke
Wie hou nie van die reuk van ’n splinternuwe boek nie? Elke boek ruik mos effens anders: Nuwe boeke ruik na vars ink en gom, terwyl ou boeke soms effens muwwerig ruik, en soms selfs soos hul vorige eienaars!

Hoekom ruik boeke vir ons lekker?
Dit het waarskynlik te doen met die feit dat die deel van die brein waarmee ons ruik (die olfaktoriese bondel) baie na geleë is aan die deel van ons brein waarmee ons emosies ervaar (die limbiese sisteem).

Van baba-dae af leer ons dus reeds om reuke met ondervindings te assosieer en daardie ondervindings is gekoppel aan emosies. Die reuk van ’n sekere soort blom herinner jou dalk onbewustelik aan jou ma, die reuk van koek laat jou dink aan verjaardagpartytjies, gesnyde gras laat jou goed voel op ’n warm somersdag en die reuk van chloor laat jou dink aan sorgvrye dae langs die swembad.

Elke mens het sy eie assosiasies met sekere geure en dit verskil van mens tot mens.

Jy kan selfs reuke met onaangename ervarings assosieer: Die reuk van lelies kan iemand aan ’n begrafnis laat dink en dan ruik lelies glad nie meer vir daardie persoon lekker nie.

Wanneer ’n emosie met ’n reuk geassosieer is in jou brein kan jy weer dieselfde emosie ontlok bloot deur weer die reuk te ruik - selfs jare later.

Nou wat dan van boeke?
Die meeste van ons assosieer die reuk van boeke met die plesier wat die lees van ’n boek bring. Die slaaptydstories wat jou ma of jou pa vir jou gelees het toe jy klein was, die splinternuwe prenteboek wat jy een Kersfees gekry het, die hoekie in die skoolbiblioteek waar jy kon verdwaal tussen al die stories. Selfs die grillerigste boeke is lekker om te lees!

Om die reuk van boeke beter te verstaan, help dit om presies te weet hoe ’n boek aanmekaargesit word. Kyk na hierdie knap video wat jou wys hoe boeke deesdae aanmekaargesit word:

Maak jou eie boek:

Die geheim om jou eie boek te skryf, te illustreer en te bind, is goeie beplanning!

  1. Dit is makliker om eers die boek te maak en dan die storie binne-in te skryf. Maar as jy wil, kan jy eers die skryfwerk doen en dit dan aanmekaarsit. Jy moet net mooi uitwerk hoe die bladsye op mekaar gaan volg!
  2. Besluit hoe groot die bladsye van jou boek gaan wees, hoe jy die woorde daarop gaan pas en waar om die prentjies te teken. Sny dan genoeg bladsye van die regte grootte.
  3. Kies ’n buiteblad: Gebruik stywe karton waarop jy ’n mooi prentjie kan verf en die titel van jou boek kan skryf. Moenie vergeet om jou eie naam te skryf nie! Jy kan die buiteblad ook met mooi materiaal oortrek. Gom dit stewig vas.
  4. Vou elke bladsy in die middel en plaas dit op die buiteblad. Werk die bladsye in die middel vas met ’n stewige naald en garing of dun tou.
  5. Vou jou boek toe. Siedaar!
  6. Lus om jou boek ’n spesiale geur te gee? Spuit ’n klein bietjie parfuum op die blaaie, of sprinkel lekkerruik-poeier daarop.
Foto's: http://www.birdandlittlebird.com/blog/2011/02/basic-bookmaking-miniature-center-stitched-book-.html

Foto's: http://www.birdandlittlebird.com/blog/2011/02/basic-bookmaking-miniature-center-stitched-book-.html

deur Elizabeth Wasserman
Illustrasie: Maja Sereda

Lees met spoed

lees spoed vinnig hoezit

Alle mense lees nie ewe vinnig nie. Wil jy graag vinniger lees?

As jy mooi daaroor dink, sal jy saamstem dat dit niks help om vinnig te lees as jy nie kan onthou wat jy gelees het nie! Dit is dus die heel belangrikste om deeglik te lees en te verstaan wat jy lees, anders leer jy niks nie en dit is boonop nie lekker nie.

As jy goed kan lees, is dit asof die woorde op die papier ’n televisie in jou kop aanskakel.  Jy “sien” dan die storie, en die letters en woorde op die papier raak bloot die manier waarop die storie in jou kop in spring.  Dit is amper soos towerkuns!

Dink bietjie oor lees:
Lees die volgende sin: “Die seun skop die bal.”
Kan jy in jou verbeelding sien hoe die seun die bal skop? Watter kleur hare het die seun?  Hoe lyk die klere wat hy aan het? Watter kleur is die bal? Waar is hy – op ’n grasperk of in die straat? Hoe hoog skop hy die bal? Al die inligting is nie in die sin hierbo nie, maar jou verbeelding kan die sin gebruik om ’n hele toneel te skep. Boonop kan jy self besluit presies hoe hierdie toneel gaan lyk, deur die prentjie in te kleur in jou kop.

Hoe werk ’n storie dan?

In ’n boek word ’n storie vertel deur letters bymekaar te voeg in woorde, woorde saam te snoer in sinne en dan die sinne te groepeer in paragrawe.

’n Fikseleser teken ’n hele prentjie uit die paragrawe, soos in die voorbeeld hieronder:

“Dit is ’n sonnige dag en Gertjan het al sy huiswerk klaar gedoen. Hy vat sy sokkerbal en draf na buite. Hy gee dit ’n harde skop. Die bal trek hoog en val anderkant die bure se muur! Hy hoor ’n hond blaf.”

Wat dink jy gaan nou gebeur? Maar kyk nou eers weer na dieselfde sinne en besluit watter woorde is belangrik:

“Dit is ’n sonnige dag en Gertjan het al sy huiswerk klaar gedoen. Hy vat sy sokkerbal en draf na buite. Hy gee dit ’n harde skop. Die bal trek hoog en val anderkant die bure se muur! Hy hoor ’n hond blaf.”

As ons al dié woorde deurmekaar neerskryf, maak dit nie sin nie:

“Sokkerbal harde klaar anderkant Gertjan dag muur sonnige skop huiswerk hoog”

Nee, daar is ’n klomp ander woorde (byvoorbeeld “dit”, “is”, “sy”, “het”, en “die”) wat die sinne aanmekaar ryg en die woorde netjies saam bou. Maar hierdie woorde is nie regtig belangrik om die storie te vertel nie.

Kyk weer na die woorde, die keer in die regte volgorde:

“Sonnige dag Gertjan huiswerk klaar sokkerbal harde skop hoog anderkant muur hond blaf”

Dit vat ’n bietjie verbeelding, maar tog kan jou brein goed sin maak daaruit. Mense wat vinnig lees, leer gou om hierdie kernwoorde in sinne raak te sien. Hulle oë soek dit outomaties uit en hulle sukkel nie deur elke woordjie tussenin te probeer lees nie. Oefen om die belangrike woorde in ’n sin eerste raak te sien. Jou brein sal vanself die gapings in die storie invul, sonder dat jou oë na elke letter hoef te kyk. So lees jy vinniger!

lees vinnig hoezit spoed

Wenke vir vinniger lees:

  • Konsentreer op wat jy lees. Lees in ’n omgewing waar daar niks is wat jou aandag aflei nie. Musiek, ’n televisie wat aan is of ’n klomp mense wat lag en gesels rondom jou maak dit moeilik om aandagtig te lees.
  • Gebruik ’n potlood of jou vinger om die einde van elke reël wat jy lees, te merk. Dit help dat jou oë nie “verdwaal” op die bladsy nie en sal jou aanvanklik help om vinniger te lees. Deur jou vinger stadig te laat afglip aan die regterkant van die bladsy, kan jy ook jou oë lei om vinniger te beweeg. As jy eers goed leesfiks is, sal dit nie meer nodig wees nie.
  • Oefen om nie letter-vir-letter, woord-vir-woord te lees nie. Begin deur ’n ou koerant of tydskrif te neem en soek ’n paragraaf om te lees. Gebruik ’n stophorlosie en meet hoe lank dit jou vat om te lees. Onderstreep nou al die “kernwoorde” in die paragraaf en lees dit weer, maar fokus die keer net op die onderstreepte woorde. Hoe lank vat dit nou? Herhaal dit ’n paar keer met verskillende leesstukke. Oefen met ’n maat en vra mekaar wat julle gelees het. Dit is belangrik om te fokus op begrip sowel as spoed!
  • Maar die heel belangrikste wenk: lees baie! Dit maak jou brein leesfiks. Net soos wat jy vinniger kan hardloop as jou liggaam fiks is, kan jy vinniger lees as jou brein fiks is.

deur Elizabeth Wasserman
Illustrasie: Maja Sereda
Foto: Shutterstock